Wielu pracowników jest przekonanych, że termin urlopu wypoczynkowego zależy wyłącznie od ich własnego wniosku. Tymczasem przepisy Kodeksu pracy przyznają pracodawcy szereg uprawnień, które pozwalają mu realnie wpłynąć na czas i sposób korzystania z urlopu przez zatrudnionych. Warto znać swoje prawa i obowiązki – po obu stronach stosunku pracy.
Ile dni urlopu przysługuje pracownikowi?
Wymiar urlopu wypoczynkowego zależy od stażu pracy. Pracownicy z mniej niż 10-letnim stażem mają prawo do 20 dni urlopu rocznie. Pozostałym przysługuje 26 dni wolnych od pracy.
Do stażu pracy wlicza się m.in. okresy ukończonej nauki:
- do 3 lat – zasadnicza szkoła zawodowa lub szkoła równorzędna,
- do 5 lat – średnia szkoła zawodowa,
- 4 lata – liceum ogólnokształcące,
- 6 lat – szkoła policealna,
- 8 lat – szkoła wyższa.
Ważne: okresy nauki nie sumują się z innymi – liczy się wyłącznie jeden, najkorzystniejszy wariant.
Plan urlopów – obowiązek pracodawcy i pracownika
Udzielenie urlopu to ustawowy obowiązek pracodawcy wynikający z art. 161 Kodeksu pracy. Urlop powinien zostać udzielony w tym roku kalendarzowym, w którym pracownik nabył do niego prawo. Jeśli nie zostanie wykorzystany – należy go odebrać najpóźniej do 30 września następnego roku.
Co do zasady urlopy udzielane są na podstawie planu urlopów. Jeśli taki plan zostanie ustalony, jest on prawnie wiążący dla obu stron – pracownik musi udać się na urlop w wyznaczonym terminie, a pracodawca może odmówić dopuszczenia go do pracy w tym czasie. Samowolne stawienie się do biura podczas zaplanowanego urlopu może zostać uznane za naruszenie dyscypliny pracy.
Kiedy pracodawca może narzucić termin urlopu?
Przepisy przewidują dwie sytuacje, w których pracodawca może jednostronnie wyznaczyć termin urlopu, bez konieczności uzyskania zgody pracownika:
1. Okres wypowiedzenia umowy o pracę
W trakcie biegu wypowiedzenia pracodawca ma prawo zobowiązać pracownika do wykorzystania przysługującego mu urlopu – proporcjonalnego do przepracowanej w danym roku części etatu. Dzieje się tak np. gdy trzymiesięczne wypowiedzenie rozpoczyna bieg w czerwcu: pracodawca może skierować pracownika na urlop od razu, unikając tym samym konieczności wypłaty ekwiwalentu pieniężnego.
2. Urlop zaległy
Pracodawca może wyznaczyć termin wykorzystania zaległego urlopu (tj. urlopu z poprzedniego roku kalendarzowego) bez zgody pracownika. Termin ten wyznacza sam, respektując ustawowy obowiązek jego udzielenia do 30 września roku następnego.
A jeśli w firmie nie ma planu urlopów?
Część pracodawców rezygnuje z tworzenia planów urlopowych (co możliwe jest za zgodą związków zawodowych lub samodzielnie, gdy te w zakładzie nie działają). W takim przypadku termin urlopu ustala się w porozumieniu z pracownikiem. Jeśli jednak strony nie mogą dojść do porozumienia, art. 163 Kodeksu pracy daje pracodawcy prawo do samodzielnego wyznaczenia terminu – z uwzględnieniem wniosków pracowników oraz potrzeby zapewnienia normalnego toku pracy w zakładzie.
Odwołanie pracownika z urlopu
Na podstawie art. 167 Kodeksu pracy pracodawca może wezwać pracownika do powrotu z urlopu – jednak wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, których nie można było przewidzieć w chwili rozpoczęcia urlopu. Co istotne, pracodawca jest zobowiązany pokryć wszelkie koszty poniesione bezpośrednio przez pracownika w związku z odwołaniem – m.in. koszty niewykorzystanego noclegu czy opłaconych biletów.
Podsumowanie – najważniejsze uprawnienia pracodawcy:
